Şehir Hastaneleri Sağlık Bakanlığı bütçesini rehin almıştır
Prof. Dr. Kayıhan PALA *
Ülkemizde “Şehir Hastanesi” olarak adlandırılan ve Kamu-Özel İşbirliği (KÖİ) ‘Yap-Kirala-Devret’ modeliyle yaptırılan ve işletilen hastaneler, Sağlık Bakanlığı’nın bir özel şirket grubuyla (Medikal, inşaat, finans) uzun süreli (25 yıl) sözleşme ilişkisine dayanan, inşaat ve bakım/onarım, hizmet sunumu, tıbbi destek hizmetleri ve destek hizmetlerini içeren neoliberal bir hizmet modelidir.
Bu model, Dünya Bankası tarafından 2002’de ‘Hükümetler artan sağlık hizmetleri maliyetleriyle mücadele ederken, kamu hastanelerinin inşasında ve yönetiminde kamu-özel sektör ortaklıklarıyla, maliyetleri kontrol etmek ve hizmeti iyileştirmek için yenilikçi yollar sağlayabilir’ biçiminde ifade edilmiştir.
AKP tarafından başlangıçta 34 proje olarak açıklanan KÖİ yöntemiyle şehir hastanesi modeli, bu modelin çok yüksek maliyetinin bilim insanları ve Türk Tabipleri Birliği tarafından ortaya çıkartılmasının ardından, 18 proje ile sınırlandırılmak zorunda kalınmıştır.
Söz konusu 18 hastanenin toplam yatırım tutarı 10,2 milyar dolar olarak açıklanmıştır. Ancak şehir hastanelerinin maliyetinin şişirildiği araştırmalarla ortaya konmuştur. Örneğin, Bilkent Şehir Hastanesinin KÖİ ile yapılmasının maliyeti geleneksel tedarik yöntemine göre yüzde 173 daha yüksek olarak hesaplanması gerekirken, geleneksel tedarik yöntemine göre oluşan maliyetin yüzde 76’sı olarak hesaplanmıştır[1].
Yatak başına maliyetler arasındaki fark da dikkat çekicidir. Mersin, Bursa ve İzmir’de yatak başına maliyet 300 bin doların altında olarak açıklanırken, Gaziantep’te 500 bin dolara yakın, Tekirdağ ve İstanbul’da ise 500 bin doların üzerindedir. Bu hastanelerin tümünün arazilerinin bedelsiz olarak Sağlık Bakanlığı tarafından verildiği göz önüne alınacak olursa, yatak başına maliyetlerdeki yüksek farklılık da dikkat çekicidir.
Kalkınma Bakanlığı tarafından, yatırım tutarı toplam 10 milyar 569 milyon dolar olarak açıklanan 18 şehir hastanesi için 25 yılda ödenecek toplam kira tutarının 30 milyar 263 milyon dolar olacağı, 2016 yılında yayınlanmıştır[2].
Ancak yapılan hesaplamalar çok daha yüksek bir maliyetin söz konusu olacağını ortaya koymaktadır. Örneğin Prof. Dr. Uğur Emek tarafından şehir hastaneleri için 25 yıllık dönemdeki taahhüt toplamı 81,2 milyar dolar olarak tahmin edilmiştir[3].
Sağlık Bakanı Fahrettin Koca ise 2024 yılı TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu toplantısında şehir hastanelerine 25 yılda yapılacak potansiyel maksimum ödeme tutarının 322 milyar Euro olarak hesaplandığını, bunu azaltmak için çaba harcadıklarını resmen açıklamıştır.
Bu hastaneler için 25 yıllık kira ve hizmet sözleşmesi imzalandığı bilinmektedir. 18 hastaneden 4’ü için 2017’den bu yana, 4’ü için 2018’den bu yana, biri için 2019’dan, 4’ü için 2020 yılından bu yana, 2’si için 2022’den ve 3’ü için 2024 yılından bu yana kira ve hizmet bedeli ödendiği bilinmektedir.
Bugüne kadar 2017-2025 yılları esas alınarak yapılan ödemeler esas alındığında, toplam ödeme tutarının 306 milyar TL’yi aştığı, bu tutarın ise yıllık ortalama dolar kuruna göre 13,4 milyar doların üzerinde olduğu bilinmektedir.
2026 yılının ilk beş ayında Kamu-Özel İş Birliği modeliyle işletilen şehir hastanelerine kira ve hizmet bedeli olarak toplam 63 milyar 38 milyon TL (Yaklaşık 1 milyar 434 milyon dolar) ödeme yapıldığı da bilindiğinden, 2026 yılının sonuna kadar şehir hastanelerine yapılan ödemenin toplam olarak 17 milyar doları bulacağı tahmin edilmektedir.
Yılda 3,5 milyar dolara yaklaşan ortalama ödeme tutarının, en azından 15 yıl, bazı hastaneler için ise 22 yıl daha süreceği bilindiğine göre, toplam ödemenin 80 milyar doları aşabileceği tahmin edilmektedir. Bu tutara döner sermaye bütçesinden ödenen hizmet bedelleri dahil değildir, bu konuda kamuoyuna açıklanan herhangi bir veri yoktur. Ayrıca her biri bir tür AVM olarak da hizmet sunan şehir hastanelerinin doğrudan şirketlerin kasasına giren ticari alan gelirleri de bilinmemektedir. Sağlık Bakanları bu konudaki yazılı soru önergelerine yanıt verememektedir.
Bir yılda 3,5 milyar dolar ödeme ile örneğin 600 yataklı 18 tam teşekküllü hastane yapılabileceği, KÖİ şehir hastanelerinin kamuoyuna açıklanan yatırım tutarlarından bilinmektedir. Şehir hastanelerine iki buçuk yılda yapılan ödeme ile yurt çapında 600 yataklı 45 hastane yapılarak, 18 KÖİ şehir hastanesinin toplam yatak sayısını sağlamak olanaklıyken, 7 şirkete 25 yıl boyunca kira ödemeyi tercih etmek kamu yararını ortadan kaldırmaktadır. Burada tercih kamu yararı değil, sermaye sınıfına kamu kaynaklarını aktarmaktır.
Üstelik Sağlık Bakanlığı, sağlık yatırımı yapabilecek kaynak yaratmak için bu yıl Mart ve Nisan ayında yayınlanan iki Cumhurbaşkanı Kararı ile yurt çapında sağlık alanlarını özelleştirme kapsamında satılığa çıkarmış bulunmaktadır. Şehir hastaneleri, Sağlık Bakanlığı bütçesini rehin almış durumdadır.
Henüz sözleşme sürelerinin dörtte biri bile dolmadan ödenen tutarın yüksekliği, KÖİ modeliyle yaptırılan ve işletilen şehir hastanelerinin çok yüksek maliyetini, açıklanan sınırlı verilere rağmen[4] açık olarak ortaya koymaktadır.
Şehir hastanelerini kamunun üzerinde yük olmaktan çıkartacak bir iktidara gerek vardır.
[1] Cangöz, MC; Emek, U; Uyduranoğlu Karaca, N (2021) Türkiye’de Kamu-Özel İşbirliği Modeli Uygulaması: Etkin Risk Paylaşımına Yönelik Bir Model Önerisi. TEPAV Elektronik Yayınları No: 1.
[2] T.C. Kalkınma Bakanlığı, Dünyada ve Türkiye’de Kamu Özel İşbirliği Uygulamalarına İlişkin Gelişmeler 2016, Şubat 2017, Ankara.
[3] Prof.Dr.Uğur Emek, Kurlardaki değişmelerin KÖİ sözleşmelerindeki yükümlülükler üzerindeki olası etkileri, http://uemek.blogspot.com/2020/05/kurlardaki-degismelerin-koi.html#more
[4] KÖİ modeli şehir hastaneleriyle ilgili sözleşmeler “Ticari Sır” gerekçesiyle mahkeme kararlarına rağmen açıklanmamaktadır.
*Prof., Dr., 28.Dönem CHP Bursa Milletvekili, Cumhurbaşkanlığı Aday Ofisi Sağlık Politika Kurulu Başkanı
Kaynak: BirGün
