Distopyalar çoğu zaman geleceğe dair karanlık senaryolar anlatır. Bazen de bazı kitaplar vardır ki okurken insanın aklına gelecekten çok bugün gelir. Anlatılan dünya, yaşadığımız dünyanın yalnızca biraz eğilip bükülmüş, biraz daha sertleşmiş halidir. “Çınlayanlar” da tam böyle bir kitap.
Yeşer Sarıyıldız, Düşbaz Kitaplar etiketiyle yayımlanan kitabında okuru 13 distopik öyküyle buluşturuyor. Ancak bu öyküler, büyük felaketlerin, canavarların ya da uzak geleceklerin hikâyesi değil. Daha çok bugün sessizce normalleştirdiğimiz şeylerin yarına taşınmış halleri.
Kitabı okurken zihniniz zaman zaman dağılıyor, sonra bir anda toparlanıyor. Çünkü Sarıyıldız’ın kurduğu dünyalar yabancı değil. Sessizliğin sıradanlaştığı, itaatin ödüllendirildiği, insanların güvenlik ve düzen karşılığında özgürlüklerinden vazgeçtiği bir dünyanın izleri bugünden tanıdık geliyor.
Öykülerde “Sessizlik Amirleri”, yapay zekâ tarafından yönetilen sistemler, sanal gerçeklik evrenleri ve sürekli gözetim altında yaşayan toplumlar var. Fakat Sarıyıldız’ın derdi teknolojiyle değil. Teknolojiyi kimin kullandığı ve hangi iktidar ilişkilerinin hizmetine sunduğu ile ilgileniyor.
Nitekim kitabın çıkış noktası da bunu özetliyor: “Korkmamız gereken yapay zekâ değil, insanın ta kendisi.”
Distopya, günlük hayatın kırılmış hali
Sarıyıldız, kitap üzerine yaptığımız sohbette öykülerin gündelik hayatın içinden doğduğunu anlatıyor.
“Kitap aslında 13 tane distopik öyküden oluşuyor. Bunlar benim normal günlük hayatımda da ilgilendiğim konulardan çıktı. Genel olarak toplumsal meselelerden besleniyor” diyor.
Yazarın ifadesiyle, “Adını Veren Çınlayanlar” ifade özgürlüğüne odaklanırken; “Reprotokolü”, “Duygusal Hata” ve diğer bazı öyküler insan-teknoloji ilişkisini farklı yönleriyle ele alıyor.
Ancak kitapta yalnızca teknoloji ve gözetim yok. Kadınların öfkesi, direnişi ve eşitlik mücadelesi de öykülerin önemli damarlarından biri.
Sarıyıldız, “Halalar İsyanda” adlı öyküyü anlatırken, kadınların öfkesinin nasıl kolektif bir güce dönüştüğünü söylüyor. Bir başka öykü olan “Pumara Sözleşmesi Yaşatır”da ise kadınların aniden dünyadan yok olduğu bir evren kuruyor. Hatta öykünün sonunda, İstanbul Sözleşmesi’nin maddelerini insanlar ve robotlar arasındaki ilişkiyi düzenleyen bir sözleşmeye dönüştürüyor.
Bir QR kodun peşinden
Kitabın en dikkat çekici bölümlerinden biri ise “Melaile Fısıltıları”.
Bir oyun evreninde geçen öyküde, karakter ormandaki sesleri bastırmak için bir şarkı söylüyor. Bu şarkı daha sonra gerçek dünyaya taşınmış. Bestelenmiş, klipleştirilmiş ve kitaba yerleştirilen QR kod aracılığıyla erişilebilir hale getirilmiş.
Sarıyıldız bunu gülerek anlatıyor:
“Okumayı sevmeyenler için resimli, müzikli klip de ekledim.”
Ancak öykünün merkezinde yalnızca biçimsel bir yenilik yok. Yazar, karakterin susturmaya çalıştığı seslerle yüzleşmesini anlatırken, okura da başka bir soru bırakıyor: İnsan gerçekten hangi seslerden kaçıyor?
Çınlayanlar’ın ortaya çıkış hikâyesi de kitabın kendisi kadar ilgi çekici. Sarıyıldız, 2024 yazını hayatının en zor dönemlerinden biri olarak anlatıyor. Dolandırıcılık, kayıplar ve peş peşe gelen sarsıcı deneyimler yaşadığını söylüyor.
“Saate bakıp zaman geçsin diye bekliyordum” diyor. Tam da bu dönemde yazmaya başlamış.
Önce çok sayıda öykü kaleme almış, ardından yalnızca distopyalara odaklanmaya karar vermiş. Kitaptaki ilk iki öyküyü ise 2025’in mart ayında, iki gün içinde yaklaşık 20 saatte yazdığını anlatıyor.
Bu nedenle Çınlayanlar zor bir dönemin içinden çıkmaya çalışan bir yazarın hafızasını da taşıyor.
Sarıyıldız’ın anlattıkları arasında belki de en dikkat çekici olan, kitabını tanımlama biçimi.
“Bu öyküler gelecekte geçen, büyük yaratıkların olduğu bir distopya değil” diyor.
Ardından ekliyor:
“Normal günlük hayatın biraz kırılmış hali. Çınlayanlar’ı okuyunca bugüne çok yakın olduğunu görüyorsunuz. Aslında bugünün başka bir versiyonu.”
Sanırım kitabın asıl gücü burada yatıyor.
“Çınlayanlar”, “gelecekte ne olacak?” sorusundan çok, “bugün neleri normalleştiriyoruz?” sorusunu sordurtuyor. Bulabilene aşk olsun!
Sessizliğin, gözetimin, itaatin, eşitsizliğin ve korkunun gündelik hayatın sıradan parçalarına dönüşmesi halinde nasıl bir dünyaya uyanabileceğimizi gösteriyor. Ve okuru, kitabın son sayfasını kapattıktan sonra da peşini bırakmayan bir soruyla baş başa bırakıyor: Bugün çınlayan sesleri gerçekten duyuyor muyuz, yoksa onları duymamak için hep birlikte yeni şarkılar mı söylüyoruz?
(EMK/NÖ)
Kaynak: Bianet